Kosova posedon miliarda tonë rezerva qymyri, por pavarësisht këtij pasuri natyrore, vendi vazhdon të përballet me mungesë të energjisë elektrike dhe nevojë për importe. Tani, një pjesë e qymyrit kosovar do të eksportohet drejt Maqedonisë së Veriut, në një marrëveshje që mund të gjenerojë rreth 73.2 milionë euro.
Korporata Energjetike e Kosovës (KEK) ka nënshkruar në muajin gusht kontratë me kompaninë shtetërore të Maqedonisë së Veriut, ESM, për shitjen e rreth 3 milionë tonëve qymyr gjatë një periudhe trevjeçare.
Çmimi është përcaktuar në 24.40 euro për ton, pa TVSH, që e çon vlerën potenciale të kontratës në rreth 73.2 milionë euro.
Megjithatë, kjo shumë nuk nënkupton domosdoshmërisht se KEK-u do t’i arkëtojë të gjitha të hyrat e parashikuara, pasi sasia e qymyrit mund të ndryshojë me plus ose minus 30 për qind, sipas kushteve të kontratës.
Marrëveshja është bërë në një kohë kur sistemi energjetik i Kosovës vazhdon të mbështetet kryesisht në termocentralet e vjetruara “Kosova A” dhe “Kosova B”, të cilat përballen me ndërprerje të paplanifikuara dhe probleme në sigurimin e prodhimit të qëndrueshëm.
A rrezikohet furnizimi i Kosovës me qymyr?
Tre milionë tonë qymyr të eksportuar gjatë tre viteve nënkuptojnë mesatarisht rreth 1 milion ton në vit.
Kjo sasi përbën afërsisht një të tetën e prodhimit mesatar vjetor të Divizionit të Prodhimit të Qymyrit të KEK-ut, i cili sillet rreth 8 milionë tonë.
KEK-u ka deklaruar se eksporti nuk do të cenojë furnizimin e termocentraleve vendore dhe as prodhimin e energjisë elektrike.
Edhe kontrata përmban mekanizma mbrojtës. Në rast se marrëveshja do të rrezikonte furnizimin e termocentraleve të Kosovës, KEK-u mund ta pezullojë ose ndërpresë furnizimin, në përputhje me kushtet e kontratës.
Në anën tjetër, ESM-ja do të mbulojë shpenzimet për eksploatimin, pajisjet, ngarkimin dhe transportin e qymyrit.
Kompania maqedonase e ka konsideruar marrëveshjen të favorshme për sistemin e saj energjetik, duke vlerësuar se qymyri nga Kosova ka karakteristika të përshtatshme për termocentralet në Manastir dhe Osllomej.
Ku duhet të investohen milionat?
Një nga pyetjet kryesore është se çfarë do të bëjë Kosova me të ardhurat nga shitja e qymyrit.
KEK-u ka deklaruar se paratë do të përdoren për mbulimin e kostove operative dhe kapitale, ndërsa një pjesë do të investohet në modernizimin e Divizionit të Prodhimit të Qymyrit.
Investimet pritet të orientohen drejt rritjes së kapaciteteve, efikasitetit dhe sigurisë së operacioneve minerare.
Sipas ish-drejtorit të DPQ-së, Muhedin Haxhiu, nevojat në miniera janë të mëdha.
Pajisjet janë të vjetruara dhe kërkojnë riparim e mirëmbajtje, ndërsa nevojiten investime edhe në kushtet e punës, sigurinë e punëtorëve dhe mjetet e transportit.
Por, ekspertët vlerësojnë se investimet nuk duhet të kufizohen vetëm te minierat.
Profesoresha e Fakultetit të Inxhinierisë Mekanike në Universitetin e Prishtinës, Bukurije Hoxha, thotë se duhet të modernizohen paralelisht edhe kapacitetet e prodhimit të energjisë.
Sipas saj, nuk ka kuptim të rritet prodhimi i qymyrit nëse termocentralet nuk janë në gjendje ta shfrytëzojnë atë në mënyrë efikase.
“Qasja duhet të jetë sistemore”, vlerëson ajo, duke argumentuar se furnizimi me qymyr dhe modernizimi i termocentraleve duhet të ecin së bashku.
Kosova ka 12.5 miliardë tonë qymyr, por ende importon energji
Kosova konsiderohet një nga vendet me rezerva të mëdha të qymyrit në Evropë.
Rezervat kryesore gjenden në basenet e Kosovës, Dukagjinit dhe Drenicës, ndërsa resurset e vlerësuara arrijnë në rreth 12.5 miliardë tonë.
Megjithatë, kjo pasuri natyrore nuk ka arritur të garantojë siguri të plotë energjetike.
Sipas të dhënave të Zyrës së Rregullatorit për Energji (ZRRE), gjatë vitit 2025 Kosova prodhoi gjithsej 5.298 GWh energji elektrike.
Prej tyre, 4.687 GWh u prodhuan nga termocentralet, ndërsa pjesa tjetër nga hidrocentralet dhe burimet e tjera të ripërtëritshme.
Kërkesa totale ishte rreth 6.944 GWh, duke krijuar një diferencë që u mbulua përmes importeve.
Problemi lidhet edhe me vjetërsinë e termocentraleve.
Raporti vjetor i ZRRE-së tregon se gjatë vitit 2025 ndërprerjet e paplanifikuara të njësive prodhuese u rritën krahasuar me vitin paraprak.
Kjo tregon për një rënie të besueshmërisë dhe qëndrueshmërisë së kapaciteteve ekzistuese të prodhimit.
A duhet Kosova ta eksportojë qymyrin apo ta përpunojë brenda vendit?
Përveç pyetjes se sa para mund të fitojë Kosova nga eksporti, ekspertët ngrenë një dilemë tjetër: a është më fitimprurëse shitja e qymyrit si lëndë e parë apo krijimi i produkteve me vlerë më të lartë brenda vendit?
Bukurije Hoxha vlerëson se qymyri nuk duhet të shihet vetëm si lëndë djegëse ose produkt për eksport.
Sipas saj, ekzistojnë mundësi për zhvillimin e industrive që do të shfrytëzonin qymyrin dhe nënproduktet e tij në procese të ndryshme industriale.
Ndër mundësitë e përmendura janë përdorimi i hirit termik në prodhimin e çimentos dhe betonit, përdorimi i koksit në metalurgji dhe teknologji të tjera të bazuara në gazifikim.
Megjithatë, këto alternativa do të kërkonin analiza të detajuara ekonomike, teknologjike dhe mjedisore për të përcaktuar nëse janë të realizueshme dhe konkurruese.
Edhe Haxhiu vlerëson se vendimet për eksportin e qymyrit duhet të bazohen në analiza të plota të tregut, kërkesës dhe mundësive për përpunim vendor.
Ai rikujton se dikur Kosova kishte institutin kërkimor INKOS në kuadër të KEK-ut, i cili merrej me çështje të kësaj natyre.
Ndërkohë, më 1 shtator, Qeveria në detyrë prezantoi konceptin për themelimin e Institutit Kombëtar Kërkimor për Energjinë, i cili synohet të shërbejë për zhvillimin e analizave dhe njohurive në fushën e energjisë dhe tranzicionit energjetik.
Investime në qymyr, ndërsa objektivi është largimi prej tij
Marrëveshja për eksportin e qymyrit hap edhe një tjetër debat: sa duhet të investojë Kosova në një sektor nga i cili synon gradualisht të largohet?
Strategjia e Energjisë e Kosovës 2022–2031 nuk parasheh ndërtimin e termocentraleve të reja me qymyr.
Në vend të kësaj, strategjia synon rritjen e energjisë së ripërtëritshme dhe zëvendësimin gradual të kapaciteteve të bazuara në qymyr.
Objektivi është që Kosova të largohet plotësisht nga qymyri për prodhimin e energjisë elektrike më së largu deri në vitin 2050.
Deri në vitin 2031, strategjia synon që kapacitetet e instaluara nga burimet e ripërtëritshme të arrijnë në 1.600 MW, nga 279 MW sa ishin në pikën fillestare të strategjisë.
Megjithatë, tranzicioni nuk mund të ndodhë brenda natës.
Për periudhën kalimtare, Kosova planifikon rehabilitimin e “Kosovës B” dhe të paktën një njësie të “Kosovës A”, me qëllim ruajtjen e sigurisë së furnizimit me energji.
Kështu, vendi përballet me një paradoks energjetik: duhet të investojë në kapacitetet ekzistuese të qymyrit për të garantuar energjinë sot, ndërsa njëkohësisht duhet të ndërtojë kapacitete të reja që do ta zvogëlojnë varësinë nga qymyri në të ardhmen.
Qymyri ka edhe një kosto mjedisore
Përtej aspektit ekonomik dhe energjetik, qymyri ka edhe një kosto të konsiderueshme mjedisore.
Strategjia e Energjisë evidenton nivele të larta të emetimeve nga termocentralet “Kosova A” dhe “Kosova B” dhe parasheh masa për reduktimin e ndotjes nga pluhuri, oksidet e azotit dhe dioksidi i squfurit.
Edhe Komisioni Evropian, në raportin për Kosovën të vitit 2025, ka vërejtur rritje të emetimeve të SO₂, NOx dhe pluhurit gjatë vitit 2024, krahasuar me një vit më parë.
Kjo e bën vendimin për investimin e të ardhurave nga eksporti të qymyrit edhe më të rëndësishëm.
Nëse rreth 73.2 milionë eurot potenciale nga marrëveshja me ESM-në do të investohen vetëm për të mbajtur gjallë kapacitetet ekzistuese, përfitimi mund të jetë kryesisht afatshkurtër.
Por, nëse një pjesë e tyre përdoret për modernizimin e minierave, rritjen e sigurisë së punëtorëve, rehabilitimin e kapaciteteve energjetike, teknologji më efikase dhe përgatitjen e tranzicionit drejt burimeve të ripërtëritshme, atëherë të ardhurat nga qymyri mund të shërbejnë si një burim financimi për transformimin e sektorit energjetik të Kosovës.
Në fund, sfida nuk është vetëm sa qymyr mund të shesë Kosova, por sa vlerë ekonomike dhe energjetike arrin të krijojë nga pasuria e saj nëntokësore, pa cenuar sigurinë energjetike dhe duke u përgatitur për një të ardhme me më pak varësi nga qymyri.
KAQPATA
